Rolnictwo

7

Polityka adaptacji rolnictwa do zmian klimatu do roku 2070

 

ETAP 1

W rolnictwie polskim w ostatnich latach zaszły znaczące zmiany, tak pod wpływem transformacji ustrojowej po 1989 roku, jak również po 2004 roku pod wpływem Wspólnej Polityki Rolnej Unii Europejskiej. Przejmując instrumenty Wspólnej Polityki Rolnej, wsparto rolnictwo znaczącymi funduszami, które przeznaczone były nie tylko na utrzymanie potencjału produkcyjnego ale również na inwestycje. Pomimo rozwoju i intensyfikacji rolnictwa w Polsce (wzrost zużycia nawozów), dane statystyczne nie wykazują tendencji wzrostu plonów dla większości uprawianych roślin, co według przedstawionych w raporcie analiz można wiązać z negatywnymi skautami zmian w klimacie oraz roli innych ograniczeń środowiskowych i strukturalnych.

Przeprowadzona analiza stanu i organizacji gospodarowania wodą w rolnictwie wykazała, że systemy gospodarowania wodą w Polsce na potrzeby rolnictwa nie są wydolne. Niekorzystny stan gospodarowania wodą jest warunkowany słabym zorganizowaniem podmiotów gospodarujących wodami. Ich działalność jest niedofinansowana i opiera się na urządzeniach wodno-melioracyjnych o niskim stanie technicznym.

Zmiana klimatu wpływa na rolnictwo w sposób bezpośredni i pośredni. Wpływ bezpośredni wyraża się przez zmianę warunków atmosferycznych dla produktywności upraw, między innymi przez zmianę warunków termicznych, sum opadu atmosferycznego, częstości i intensywności zjawisk ekstremalnych. Ze zmianą klimatu zmieniają się również czynniki pośrednio decydujące o plonowaniu roślin, takie jak wymagania roślin dotyczące uprawy i nawożenia, występowanie i nasilenie chorób i szkodników roślin uprawnych. Również zmienia się oddziaływanie rolnictwa na środowisko (np. czynniki erozyjne, degradacja materii organicznej w glebie). Na zmianę produktywności upraw ma również wpływ wzrost koncentracji dwutlenku węgla w atmosferze oraz ozonu w dolnej warstwie atmosfery. Powyższe czynniki związane ze zmianą klimatu mogą również wywrzeć duży wpływ na rozwój technologii i organizację produkcji rolniczej. Jednakże czynnikiem decydującym o kształcie systemów produkcji w rolnictwie, obok zmiany klimatu, może być w najbliższych latach zapotrzebowanie na żywność dla wzrastającej gwałtownie liczy ludności na Świecie oraz konkurencja o wodę. Zmiana klimatu może wpłynąć na produkcję zwierzęcą poprzez ograniczenie dostępności zbóż przeznaczonych na pasze, wpływ na dostępność pastwisk, mogą nastąpić zmiany zasięgów oraz wektory rozpowszechnienia się chorób zwierząt oraz pasożytów zwierząt hodowlanych.

Przeprowadzone analizy wykazały, że począwszy od końca lat siedemdziesiątych XX wieku w Polsce zwiększa się, z powodów klimatycznych, zmienność plonowania. Szczególnie duży wzrost zmienności plonów w ostatnim okresie wykazują zboża jare, co może być efektem większej częstości susz późnowiosennych. Poszczególne uprawy różnią się wrażliwością na niekorzystne warunki pogodowe; tym niemniej całkowita produkcja roślinna wykazuje stały wzrost zmienności. Śledząc zmienność indeksów pogodowych plonu w ostatnich czterech dekadach stwierdzono spadek średnich wartości dla głównych ziemiopłodów (poza kukurydzą i burakiem cukrowym).

Analiza sum temperatur efektywnych na przykładzie kukurydzy dla okresu 2001-2010 wykazała, że obserwowany wzrost średniej temperatury w Polsce o około 0,8oC ma duże znaczenie dla warunków dojrzewania roślin ciepłolubnych. Wzrost średniej temperatury w Polsce wpływa również na przyspieszenie rozwoju szkodników stwarzając większe zagrożenie dla upraw.

Obserwacje i analizy dla okresu 1970-2010 pokazują, że na obszarze Polski nastąpił znaczny istotny statystycznie wzrost sumy ewapotranspiracji wskaźnikowej w okresie wegetacyjnym (kwiecień-wrzesień). Zauważa się zmianę struktury czasowej opadów – zwiększa się ilość opadów w okresie zimowym i wczesno-wiosennym, a zmniejsza się w okresie wiosennym i letnim. Powoduje to zmniejszenie klimatycznego bilansu wodnego, czyli wzrost niedoboru opadów w stosunku do potencjalnych możliwości parowania.

W związku ze zmianą struktury czasowej opadów może następować zwiększenie wilgotności gleby na wiosnę, co spowoduje potrzebę rozwoju melioracji odwadniających. Z drugiej strony, wzrost temperatury powietrza w okresie letnim powoduje wzrost ewapotranspiracji, co w połączeniu ze zmniejszeniem opadów w tym okresie i wydłużeniem sezonu wegetacyjnego, może powodować zwiększenie niedoborów wody dla roślin i wskazywać na potrzebę rozwoju melioracji nawadniających. Zmniejszanie się sum opadów atmosferycznych przy jednoczesnym wzroście udziału krótkotrwałych opadów ulewnych oraz wielkości parowania terenowego w półroczu zimowym powoduje zmniejszanie się retencji glebowej i poziomu wód gruntowych. Oba te czynniki mają wpływ na powstawanie wezbrań w małych zlewniach nizinnych. Zmniejszenie się retencji gruntowej powoduje zmniejszenie się powierzchni obszarów, na których powstaje odpływ powierzchniowy i podpowierzchniowy, co w konsekwencji powoduje obniżenie kulminacji wezbrań nawet przy zwiększeniu wydajności opadu.

ETAP 2

Wykorzystując scenariusze klimatyczne na lata 2021-2050 i 2071-2100 przeprowadzono analizę zmian wskaźników charakteryzujących warunki termiczne i wodne dla rolnictwa w Polsce.

Wykazano, że okres wegetacyjny w Polsce określany liczbą dni z temperaturą dobową powietrza wyższą od 5oC w perspektywie lat 2021-2050 będzie dłuższy w porównaniu do lat 1971-2000 o 16 dni, natomiast w perspektywie lat 2071-2100 o 41 dni. Prognozowana wyższa temperatura w sezonie wegetacji roślin znacząco przyśpieszy rozwój roślin, np. termin dojrzałości pszenicy ozimej w Polsce w latach 2021-2050 będzie wcześniejszy o 7 dni, a w latach 2071-2100 o – 20 dni. W przypadku kukurydzy (FAO210 –kukurydza wczesna), w latach 2021-2050 przyśpieszenie terminu dojrzewania wyniesie 17 dni, a w latach 2071-2100 nawet 39 dni. Stwierdzone zmiany warunków termicznych oraz wpływ tych zmian na fenologię roślin uprawnych będzie wymagał w pierwszej kolejności dostosowania terminów prac polowych, natomiast w dalszej perspektywie czasowej również dostosowania struktury upraw w Polsce.

W perspektywie lat 2021-2050 stwierdzono zróżnicowane regionalnie zmiany warunków wodnych dla rolnictwa: nieistotne w rejonie Olsztyna, Warszawy i Krakowa, pogorszenie w rejonie Bydgoszczy, polepszenie w rejonie Wrocławia. W perspektywie lat 2071-2100 zmiany wskaźników warunków wodnych oceniono jako negatywne. W latach 2071-2100 wzrośnie w stopniu małym i dużym zapotrzebowanie na wodę przez uprawy rolnicze, ulegną pogorszeniu w stopniu dużym i bardzo dużym warunki wilgotnościowe gleby, znacznie wzrośnie intensywność suszy rolniczej. Z drugiej strony, skutkiem wzrostu zmienności warunków wodnych w wieloleciu 2021-2050 stwierdzono wzrost wskaźników nadmiernego uwilgotnienia gleby, natomiast zmniejszenie w wieloleciu 2071-2100. Analiza wpływu zmian warunków agrometeorologicznych na plonowanie roślin uprawnych w Polsce wskazała tendencję do wzrostu strat w plonach wynikającą z zagrożenia suszą rolniczą. Nastąpi wzrost liczby lat z dużymi stratami w plonie przy relatywnie małych zmianach plonów średnich.

W ramach działań adaptacyjnych należy zwiększyć finansowanie wszelkich działań dotyczących gospodarowania rolniczymi zasobami wodnymi (zwiększanie retencji, w tym małej retencji wodnej, czynnej i biernej ochrony przeciwpowodziowej, zrównoważonych nawodnień). Bardzo istotne jest identyfikowanie zjawisk niekorzystnych i ich prognozowanie. Pozwoli to określić działania adaptacyjne, zarówno obecne, jak i potencjalne, które będą potrzebne w późniejszym okresie. Istotne jest zwiększanie świadomości, zarówno decydentów jak i rolników, o zmianach klimatu jakie są już faktem oraz przyszłych zmian prognozowanych przez scenariusze klimatyczne. Przeprowadzona analiza wskazuje na potrzebę podjęcia działań zapobiegawczych polegających na zapewnieniu mechanizmów zabezpieczających braki produktów rolnych na rynku oraz wspierania rolników w odtworzeniu produkcji po częściej występujących latach ze startami z powodu niekorzystnych zjawisk klimatycznych (pomoc finansowa, zapewnienie dostępu do materiału siewnego).

Oprac. na podstawie ekspertyz projektu KLIMADA

Link1 Instytu Ochrony Środowiska Ministerstwo Ochrony Środowiska