Różnorodność biologiczna

12

Ochrona różnorodności biologicznej i obszarów Natura 2000 w świetle oczekiwanych zmian klimatu

Wraz z postępującymi zmianami klimatu stajemy przed poważnym problemem utraty znaczących komponentów tworzących bioróżnorodność Polski. Problem zmian klimatu jest aktualnie wymieniany jako jeden z najpoważniejszych zagrożeń życia na Ziemi i został zidentyfikowany także jako poważny czynnik wpływający na bioróżnorodność w Polsce. Polska jako członek Unii Europejskiej, która kładzie szczególny nacisk na zachowanie różnorodności biologicznej, zobowiązana jest do przeprowadzania szczegółowej analizy wpływu zmian klimatu w tej dziedzinie.

Niezależnie od przyjętego poglądu na modelowanie i predykcje zmian klimatu, czy to opartych na zmianie wartości średnich, czy też ekstremów, zasadniczą kwestią jest oparcie się na zrozumieniu progowych wartości biologicznych. Każdy organizm charakteryzuje się określonymi granicami tolerancji na zmiany poszczególnych czynników środowiska, takich jak temperatura czy wilgotność. Gatunki o szerokim zakresie tolerancji mogą opanowywać ciągle nowe środowiska, muszą tam jednak pokonać wiele przeciwności, takich jak zastane relacje/zależności między gatunkami, zwiększona konkurencja o pokarm, nowe choroby czy nieznani wrogowie. Z drugiej strony, gatunki o specyficznych wymaganiach, korzystając ze środowiska o przewidywalnych warunkach klimatycznych, nie muszą tracić energii na adaptację. W warunkach strefy klimatycznej umiarkowanej, w której leży Polska, najważniejsze zmiany będą zachodziły wśród gatunków ciepłolubnych (ekspansja w kierunku północnym) i zimnolubnych (wycofywanie się z obszarów refugiów na terenie całego kraju).

Zmiany klimatyczne wpływają, i wpływać będą, na zasięg i rozmieszczenie gatunków, ich cykle rozrodcze, okresy wegetacji i interakcje ze środowiskiem. Jednakże różne gatunki i siedliska różnie reagują na zmiany klimatyczne – niektóre europejskie gatunki mogą na nich skorzystać, inne – mogą znacznie ucierpieć. Większość prognoz zmian klimatu opiera się o zmiany średnich wartości parametrów klimatycznych tj.: opady, temperatura, kierunek wiatru. Warto jednak zaznaczyć, że często zmiany w zasięgu, wielkości populacji, parametrach rozrodu, a w konsekwencji – całej bioróżnorodności, wynikają ze zmiany frekwencji i amplitudy zjawisk ekstremalnych, takich jak powodzie, wichury, ulewy. Zjawiska ekstremalne (w warunkach Polski są to przede wszystkim powodzie) wpływające na parametry biologiczne populacji, a w konsekwencji na bioróżnorodność, mogą oddziaływać znacznie intensywniej niż przewiduje to większość współczesnych modeli (na terenie Polski dotychczas udokumentowano taki wpływ na lokalne populacje płazów i ptaków).

Ocena wpływu oczekiwanych zmian klimatu na różnorodność biologiczną to przede wszystkim ocena strat oraz korzyści. Spodziewane ocieplanie się klimatu spowoduje migracje gatunków z południa Europy (częściowo też gatunków azjatyckich), czemu towarzyszyć będzie równoczesne wycofywanie się gatunków zimnolubnych, dobrze znoszących ostre mrozy, jednak nieprzystosowanych do wysokich temperatur i suszy latem. Tak więc w nadchodzących dekadach należy liczyć się z procesami wzmożonej migracji szeregu gatunków roślin i zwierząt. Podjęcie badań naukowych nad tym procesem i uważne jego monitorowanie jest sprawą absolutnie konieczną. W ramach projektu KLIMADA przedstawiono wskazania do rozbudowy sytemu monitoringu przyrodniczego oraz możliwości wykorzystania dotychczasowych instrumentów.

Z uwagi na ścisłe powiązanie występowania typów siedlisk i stref geograficznych, do najbardziej zagrożonych siedlisk przyrodniczych w Polsce należą: siedliska nadbrzeżne i słonawe , siedliska wód słodkich płynących i stojących, torfowiska, trzęsawiska i źródliska śródlądowe, siedliska lasów bagiennych, termofilne lasy dębowe, lasy stokowe (na stokach południowych i zachodnich). Zatem z punktu widzenia ochrony siedlisk, a tym samym różnorodności biologicznej, najistotniejsze są działania związane z utrzymaniem obszarów wodno-błotnych i ich odtwarzaniem wszędzie tam, gdzie jest to możliwe. Udokumentowany na wielu obszarach niżu Polski zanik bagien, małych zbiorników wodnych, stawów, oczek wodnych, małych płytkich jezior, a także potoków i małych rzek, jest największym zagrożeniem dla licznych gatunków, które bądź to bezpośrednio bytują na tych terenach, bądź korzystają z nich jako rezerwuarów wody pitnej. Do mniej zagrożonych należą siedliska na wydmach nadmorskich i śródlądowych. Natomiast lasy aluwialne i nadrzeczne prawdopodobnie zwiększą swój zasięg wskutek zwiększonej siły i częstotliwości powodzi, choć będą zachodziły w tych siedliskach trudne obecnie do przewidzenia zmiany parametrów struktury i funkcji. Stopień zagrożenia niektórych siedlisk (np. zarośli kserotermicznych) jest w Polsce nadal słabo poznany. Przewiduje się, iż wskutek działalności człowieka oddziaływania związane ze zmianami klimatu będą wzmacniane zarówno przez podejmowanie aktywności gospodarczej, jak i jej zaniechanie, jednakże we wstępnym etapie analizy oddziaływania te nie są możliwe do uwzględnienia.

Innym ważnym problemem są gatunki inwazyjne. Należy monitorować proces migracji gatunków agresywnych zagrażających gatunkom rodzimym, a także badać procesy przystosowawcze tych gatunków do zmian klimatu. Podobne działania należy podjąć w przypadku organizmów modyfikowanych genetycznie. Nasza wiedza w Polsce dotychczas ograniczała się tylko do stworzenia listy takich gatunków obecnych na terenie kraju i poznania ich cech biologicznych, natomiast zupełnie brak danych o intensywności procesu migracji.

Wiele pytań dotyczących relacji klimat – bioróżnorodność jest ciągle otwarta i zwłaszcza w warunkach krajowych, wiele kwestii wymaga dalszych badań a nawet dopiero rozpoczęcia takich studiów.

Oprac. na podstawie ekspertyz projektu KLIMADA

Link1 Instytu Ochrony Środowiska Ministerstwo Ochrony Środowiska