Strefa wybrzeża

8

Zmiany wód przybrzeżnych i linii brzegowej

Prognozowane zmiany klimatu mogą mieć bardzo negatywny wpływ na strefę brzegową w Polsce, a nawet spowodować utrudnienia w funkcjonowaniu gospodarki morskiej. Oprócz wzrostu poziomu morza, do niekorzystnych przewidywanych zmian należy także wzrost liczby, siły i czasu trwania sztormów oraz wzrost nieregularności ich występowania, co szczególnie przyspieszy erozję brzegów w miesiącach zimowych, gdy po długich okresach względnego spokoju wystąpi seria szybko po sobie następujących sztormów uniemożliwiająca regenerację brzegu, który bez pokrywy lodowej i tak jest już pozbawiony naturalnej ochrony przed falowaniem sztormowym. Dla krajów takich jak Polska, gdzie dominują brzegi piaszczyste o dużej podatności na erozję, jest to niebezpieczne szczególnie. Przyspieszone tempo erozji brzegów jest obserwowane już w chwili obecnej i wynosi ono nawet do 1,5 m/rok w najbardziej podatnych miejscach. Odcinkiem polskiego wybrzeża najbardziej narażonym na erozję morską jest Półwysep Helski. Rysunek poniższy ilustruje zmiany linii brzegowej na Półwyspie Helskim w rejonie Władysławowo-Chałupy w przypadku wystąpienia powodzi stuletniej z uwzględnieniem efektu spiętrzenia z falą sztormową. W latach 2020-2050 łączne spiętrzenie może wynieść 722 cm. Choć jest to ciągle poniżej 2,5 m – wartości przyjętej za krytyczną ponad obecny normalny poziom morza (500 cm) i wyznaczającej linię graniczna obszarów zagrożonych powodzią morską – tym niemniej skutki powodzi mogą być dramatyczne, szczególnie u samej nasady Półwyspu, gdyż przy prognozowanym poziomie morza ulegnie on przerwaniu. Ponadto, wzmożone falowanie spowoduje katastrofalne rozmywanie wydm nadbrzeżnych, które nie będą miały możliwości wystarczająco szybkiej odbudowy, by w dalszym ciągu pełnić funkcje ochronne przed erozją brzegu. W przypadku niedostatecznego przeciwdziałania będzie to prowadzić do trudno odwracalnej fragmentacji nasadowej części Półwyspu.

 

Rys. Mapa przewidywanego zalania terenu dla roku 2050 w rejonie Władysławowo-Chałupy o okresie powtarzalności 100 lat

Rys. Mapa przewidywanego zalania terenu dla roku 2050 w rejonie Władysławowo-Chałupy o okresie powtarzalności 100 lat (prawdopodobieństwo 1 %) i dla scenariusza emisyjnego A1B (przyjętego w adaptacji). W prawym górnym rogu prognozowane w symulacji miejsca przerwania półwyspu (źródło: projekt „THESEUS” IBW PAN/IMGW – PIB).

W wyniku wzrostu poziomu morza należy się spodziewać negatywnych zmian w strefie brzegowej, tj.:

  • zwężanie plaż i przesunięcie się linii brzegowej na obszar obecnego lądu,
  • erozja wydm i klifów,
  • zwiększenie odbrzegowego transportu osadów z plaży i wydmy na przybrzeże,
  • erozja zaplecza budowli trwałych i niszczenie opasek i falochronów,
  • zwiększenie liczby katastrof brzegowych (nagłych zmian brzegowych) w rejonach podlegających silnym wpływom antropogenicznym,
  • podniesienie poziomu wody w zalewach, jeziorach przymorskich i zwiększenie zasięgu cofek w rzekach,
  • podniesienie się poziomu wód gruntowych i ich zasolenie,
  • zmiana flory i fauny na obszarach podtapianych i zatapianych.

Wzrost częstotliwości powodzi sztormowych i częstsze zalewanie terenów nisko położonych powodują silną presję na całą infrastrukturę znajdującą się na tych terenach (nisko położone tereny miast i osiedli mieszkaniowych, zakłady przemysłowe, drogi i linie kolejowe, pola uprawne i łąki, rezerwaty przyrody, itd.) i narastające okresowe niedostatki wody pitnej wywołane skażeniem lub zasoleniem wód gruntowych, stanowiących główne źródła wody pitnej w wielu miejscowościach nadmorskich, np. Gdańsku. Ponadto zalewanie oczyszczalni ścieków komunalnych i przemysłowych przez wody powodziowe będzie prowadzić do niekontrolowanego spływu zanieczyszczeń do środowiska morskiego.

Innym możliwym wpływem zmian klimatu na rejon wybrzeża i całego Bałtyku są zmiany struktury termohalinowej wód morskich, czyli zmiany ich zasolenia i temperatury. Jako czynnik stymulujący produktywność, zmiany te mogą mieć poważny wpływ na stan ekologii Morza Bałtyckiego: wzrost temperatury wody (jako bezpośredni negatywny skutek ocieplenia klimatu) i spadek zasolenia sprzyjają rozwojowi ciepłolubnych gatunków fitoplanktonu, głównie cyjanobakterii, potęgując dodatkowo już obserwowane intensywne masowe zakwity sinic i glonów. Innymi zagrożeniami o charakterze ekologicznym są: zagrożenie dla bioróżnorodności, przede wszystkim gatunków endemicznych, oraz inwazje gatunków obcych zaburzających łańcuch troficzny, cykl rozrodczy i strukturę populacji gatunków bałtyckich.

Nieodwracalnymi stratami wynikającymi ze zmian klimatycznych w przypadku zaniechania/odstąpienia od jakichkolwiek działań adaptacyjnych mogą być, spowodowane przez powodzie morskie, zalania nisko położonych obszarów o sumarycznej powierzchni ok. 2200 km2, którego ponad 20% stanowią tereny o unikalnych wartościach przyrodniczych w skali europejskiej lub krajowej, a ponad 7% jest wysoko zurbanizowana i zindustrializowana. Inne szacowane straty obejmują:

– podwyższenie poziomu wód gruntowych w nisko położonych obszarach do +1,25 m n.p.m. co spowoduje to ograniczenia przyszłego wykorzystania wielu terenów do celów mieszkalnych i przemysłowych,
– utrata przynajmniej 120 km2 wskutek erozji morskiej,
– duże osuwiska na klifach w wyniku spękania podczas długich okresów suszy i głębokiej penetracji wody,
– około 300 tys. ludzi w obszarze bezpośredniego ryzyka, tj. bezpośrednio narażonych na skutki zmian klimatu (utrata mieszkań),
– około 1,7 mln ludzi dotkniętych pośrednio (utrata miejsc pracy).

Obszary Natura 2000 położone w strefie wybrzeża mają charakter morski lub przymorski. Najpoważniejsze zmiany jakie wiążą się z ocieplaniem wód morskich, wzrostem poziomu morza oraz zmianami w geochemii wód, w przypadku realizacji rozpatrywanych wcześniej scenariuszy będą odnosiły się do:

  • spadku produktywności obszarów morskich (zmiany w składzie i liczebności planktonu), co pociągnie za sobą zaburzenia struktury troficznej aż do najwyższego poziomu i będzie oddziaływało bezpośrednio i pośrednio na wszystkie składniki ekosystemów morskich;
  • zmniejszania zasięgu siedlisk przymorskich wskutek stopniowej transgresji Bałtyku i zwiększonej erozji. Zagrożone będą w tym przypadku wszystkie siedliska wydmowe i psammofilne, klify, lasy nadmorskie na wydmach oraz na szczytach klifów (w tym buczyny storczykowe), a także laguny i estuaria – z fauną i florą typową dla wód słonawych (wskutek wysolenia);
  • wzrostu zasolenia strefy przybrzeżnej wskutek silniejszych wiatrów i częstszych epizodów sztormowych – paradoksalnie ten czynnik mógłby spowodować poprawę sytuacji niektórych zbiorowisk słonoroślowych, oczywiście jeśli nie będzie zniwelowany przez mniejsze opady i wzrost ewapotranspiracji wskutek podwyższenia średnich temperatur.

Spośród terenów o unikalnej wartości przyrodniczej zagrożone są obszary Słowińskiego i Wolińskiego Parku Narodowego oraz Nadmorskiego Parku Krajobrazowego. Fragmentacją na skutek spiętrzeń sztormowych, spowodowanych większą ilością i rosnącą siła sztormów, jest zagrożony obszar Półwyspu Helskiego oraz mierzeje jezior przymorskich, w szczególności Jezior Kopań, Jamno, Bukowo, Resko Przymorskie i Liwia Łuża.

Oprac. na podstawie ekspertyz projektu KLIMADA

Link1 Instytu Ochrony Środowiska Ministerstwo Ochrony Środowiska