Zdrowie

10

Wpływ zmian klimatu  na zmiany struktury zachorowań i zgonów w Polsce

Zmiany klimatu, zwłaszcza zmiana częstości i natężenia ekstremalnych zjawisk klimatycznych, bezspornie powodują wzrost zachorowań i liczby zgonów oraz rozprzestrzenianie się chorób dotychczas nie występujących w umiarkowanych szerokościach geograficznych, choć jak dotąd brak jest narzędzi do analizy i oszacowania skali problemu. Ponadto zmiany klimatu mogą także pośrednio wpływać na zdrowie poprzez tworzenie warunków atmosferycznych przyczyniających się do wzrostu zanieczyszczeń powietrza, w tym ozon troposferyczny, i wody, rozwoju bakterii pokarmowych, a także liczby i częstości chorób zakaźnych przenoszonych przez owady. Szczególnie wrażliwe na choroby klimatozależne są  dzieci, osoby starsze, chore i ubogie oraz bezdomne, ale nie można pominąć pewnych grup zawodowych, takich jak rolnicy i leśnicy, narażonych na choroby zakaźne przenoszone  przez kleszcze. Problemy ze wzrostem zachorowań na choroby zakaźne mogą wcześniej  pojawić się w strefie wybrzeża, gdyż temperatura wód Bałtyku wzrasta szybciej niż w innych akwenach, i już obecnie zarejestrowano w niektórych państwach nadbałtyckich przypadki cholery. W przyszłości ocieplenia się wody w Bałtyku o jeden stopień oznaczać będzie niemal podwojenie się przypadków chorobowych. Jeśli ocieplenie Bałtyku będzie nadal postępować to do 2050 roku należy się spodziewać znacznego wzrostu zakażeń bakteriami Vibrio, głównie na gęsto zaludnionych wybrzeżu środkowego i południowego Bałtyku. Najsilniej warunki klimatyczne wpływają na zachorowalność na raka skóry i liczbę zgonów na czerniaka. Równie wysoka jest zależność od warunków klimatycznych zachorowań na boreliozę oraz zgonów na choroby układu krążenia i oddechowego. Zachorowania na czerniaka stanowią obecnie około 22% ogólnej liczby zachorowań na nowotwory.

W warunkach stresu cieplnego w okresie maj-wrzesień (wskaźnik obciążeń cieplnych UTCI >32°C) wzrasta ryzyko zgonu o ponad 25% w wyniku dysfunkcji układu krążenia, a w warunkach stresu zimna w okresie listopad-marzec (wskaźnika obciążeń cieplnych UTCI <-13°C) ryzyko zgonu wzrasta o ponad 25% w wyniku dysfunkcji układu krążenia lub układu oddechowego.

Zatrucia pokarmowe salmonellą są zdarzeniami o wyraźnej sezonowości,  występują przede wszystkim w okresie letnim w rejonach wypoczynkowych. Prognozowany dla tego sezonu wzrost temperatury powietrza oraz wzrost liczby dni gorących będzie skutkował stopniowym wzrostem zatruć salmonellą, przy założeniu, że stan higieniczny społeczeństwa i gastronomii nie będzie poprawiać się.

Grupą chorób o wyraźnej sezonowości zakażeń są także choroby odkleszczowe. Najliczniejsze są zakażenia boreliozą. Analizy statystyczne dowiodły, że na liczbę zakażeń boreliozą wpływają warunki termiczne panujące zimą i wczesną wiosną oraz warunki termiczne i opadowe latem. Każda z tych charakterystyk będzie się zmieniać w innym tempie. Stąd też poszczególne prognozy różnią się między sobą znacząco. Niemniej każda z nich zakłada stopniowy wzrost liczby zachorowań na boreliozę. Największe zagrożenie występuje w dużych obszarach leśnych w Polsce Północnej.

Grypa jest także chorobą o bardzo wyraźnej sezonowości. Pojawia się przede wszystkim pomiędzy listopadem i kwietniem, a kulminacja zachorowań wystepuje na przełomie zimy i wiosny. Zwiększona liczba infekcji grypowych jest związana z latami o niskiej temperaturze powietrza. W najbliższym 20-leciu należy się spodziewać nieznacznego wzrostu zachorowań a później stopniowego spadku.

Pozytywnym skutkiem postępującego ocieplenia okresów zimowych jest wyraźne zmniejszenie liczby zgonów z wychłodzenia organizmu. Liczba dni ze wskaźnikiem UTCl<-13oC spadnie od ok. 3% do ponad 8%.

Dla poszczególnych jednostek chorobowych i problemów zdrowotnych istotne statystycznie są inne zmienne klimatyczne (tab. 2.5.1), które można traktować jako wskaźniki oddziaływania klimatu na zdrowie.

 

Tabela 2.5.1.  Zależność chorób klimatozależnych od charakterystyk klimatu

Tabela 2.5.1.  Zależność chorób klimatozależnych od charakterystyk klimatu

 

Odrębnym problemem są zmiany fenologii pylenia roślin alergennych. Blisko 15% populacji ludności jest uczulona na pyłek roślin wiatropylnych. W Polsce od kilkudziesięciu lat notuje się wzrost zachorowalności na alergię pyłkową, której główną przyczyną jest występowanie w powietrzu alergenów, przede wszystkim traw. Spośród alergenów drzew najsilniej w naszej strefie klimatycznej uczula brzoza, a w dalszej kolejności leszczyna i olcha. Oceny wpływu zmian klimatu na choroby alergiczne jest ograniczona do możliwości oszacowania jakie zmiany mogą nastąpić w zakresie początku występowania pylenia głównych roślin alergennych – tj. na ile wydłuży się okres narażenia na alergie pyłkowe. W przypadku każdej z badanych roślin alergennych już zaobserwowano tendencje do wcześniejszego rozpoczynania się sezonu pylenia (leszczyna, olsza, brzoza, trawy). Podjęta próba prognozowania występowania sezonów pyłkowych roślin alergennych w oparciu o wybrane elementy meteorologiczne wskazuje na dynamiczne zmiany w środowisku biologicznym. Prognozowane wydłużanie się sezonów pyłkowych może wpływać na nakładanie się olszy i leszczyny na sezon brzozy, co dodatkowo może nasilać objawy alergiczne.

Alergia pyłkowa może być także związana z pojawianiem się nowych taksonów o właściwościach alergennych, np. gatunku Ambrosia artemisiipholia. Badania nie wskazują dotąd na istnienie w Polsce problemu medycznego związanego z uczuleniem na alergeny ambrozji, jednak trudno jest obecnie przewidzieć jaka będzie sytuacja za kilkanaście, czy kilkadziesiąt lat. Dlatego problem ten wymaga stałego monitoringu.

 

Ocena oddziaływań zmian klimatu na funkcjonowanie systemu ochrony zdrowia

Zmiany klimatu mogą w dalszej przyszłości bezpośrednio wpłynąć na funkcjonowanie i aktywność przede wszystkim tych instytucji systemu służby zdrowia, w których prowadzi się różnego rodzaju działalność leczniczą lub profilaktyczną. W wielu z tych miejsc warunki pracy personelu medycznego oraz przebywania pacjentów nie są dostosowane do coraz częstszych i coraz dłuższych okresów upałów. Jest to szczególnie istotne w miastach gdzie, ze względu na efekt miejskiej wyspy ciepła, wychłodzenie powietrza w nocy może nie być wystarczające. Spodziewany z dużym prawdopodobieństwem wzrost problemów zdrowotnych związanych z układem krążenia powinien być wskazówką do przygotowania odpowiednio przeszkolonego personelu medycznego oraz pomocniczego (pracownicy socjalni). Należy dążyć do tego, aby w znaczącej części problemów kardiologicznych nie dochodziło do niewydolności krążenia, zakończonej zgonem. Ponadto, możliwy wzrost liczby chorób odkleszczowych, zatruć pokarmowych salmonellą oraz zgonów na czerniaka powinny być przesłanką zarówno do zintensyfikowania badań nad rozwojem i leczeniem tych chorób, jak również nad ich diagnostyką. Dlatego też, celem lepszego zrozumienia mechanizmów związanych ze zmianami klimatycznymi i reakcją zdrowotną organizmu, szkolenia personelu systemu ochrony zdrowia powinny objąć szeroko rozumiany wpływ środowiska na zdrowie.

Oprac. na podstawie ekspertyz projektu KLIMADA

Link1 Instytu Ochrony Środowiska Ministerstwo Ochrony Środowiska