Górnictwo

14

Polska pod względem wydobycia węgla kamiennego zajmuje 10. a pod względem wydobycia węgla brunatnego 8. miejsce na świecie oraz odpowiednio 1. i 3. miejsce w Unii Europejskiej. Dla Polski węgiel, będąc obecnie podstawowym źródłem pozyskiwania energii, stanowi gwarancję bezpieczeństwa energetycznego. Bogate złoża węgla zapewniają niezależność energetyczną Polski przez co są przesłanką do wykorzystania tego surowca również w przyszłości.

Prognoza zapotrzebowania na paliwa i energię wykonana na potrzeby „Polityki energetycznej Polski” przewiduje, że w 2020 roku udział węgla w produkcji energii elektrycznej spadnie do 40% dla węgla kamiennego i 26%  dla węgla brunatnego, a do 2030 roku do 36% i 21% odpowiednio. Obecnie na terenie kraju (kwiecień, 2013) funkcjonuje 29 zakładów górniczych wydobywających węgiel kamienny i 5 zakładów wydobycia węgla brunatnego.

Infrastruktura zakładów sektora górniczego jest bardzo rozbudowana i silnie zróżnicowana, obejmuje obiekty kubaturowe, wieże wyciągowe i szybowe, torowiska i bocznice kolejowe, osadniki ziemne i betonowe, składowiska odpadów powęglowych, wyrobiska i parki maszynowe oraz place magazynowe. Ponadto zakłady górnicze wraz ze specyficznym zapleczem technicznym nierozerwalnie związane są z organizacją i funkcjonowaniem gmin i miast. Są nie tylko miejscem pracy mieszkańców ale również warunkują rozwój gminnej infrastruktury komunalnej i gospodarczej.

Badania przeprowadzone przez Główny Instytut Górnictwa w Katowicach (2010 – 2011) w polskich kopalniach węgla kamiennego i brunatnego wykazały, że najbardziej narażonymi na zmiany klimatu elementami infrastruktury górniczej są: transport związany z zaopatrzeniem kopalń i wywozem węgla i odpadów (drogi wewnętrzne, drogi technologiczne na obiektach lokowania, torowiska) oraz budownictwo przemysłowe (budynki kubaturowe, zwałowiska nadpoziomowe odpadów, osadniki ziemne i betonowe, stałe i mobilne elementy parków maszynowych). Wydobycie i przeróbka też nie są wolne od  zagrożeń wynikających ze zmian klimatu, zarówno w odniesieniu do zakładów głębinowych jak i odkrywkowych.

Zdecydowanie negatywny wpływ wywierają:

  • powodzie,
  • deszcze nawalne/ulewy,
  • huragany,
  • deszcze marznące,
  • długotrwałe zaleganie pokrywy lodowej,
  • porywiste wiatry.

Do pozytywnie wpływających na sektor górnictwa zmian klimatu należą:

  • wysokie nasłonecznienie,
  • niskie stany wód.

Działania adaptacyjne w sektorze powinny być skupione wokół zagadnień związanych z:

  1. technicznymi i organizacyjnymi sposobami dostosowania infrastruktury,
  2. monitoringiem i wymianą informacji,
  3. podjęciem niezbędnych badań naukowych,
  4. prowadzeniem szkoleń i edukacji.

1. Działania techniczno-organizacyjne powinny zapewnić niezakłócone funkcjonowanie zakładów wydobywczych, zwłaszcza poprzez zabezpieczenie istniejącej i planowanej w przyszłości infrastruktury oraz komunikacji w obrębie zakładów. Największe prawdopodobne zagrożenia spowodowane częstszym występowaniem ekstremalnych zjawisk pogodowych, będą dotyczyć: budynków (nadszybie, zakład przeróbczy, budynek dyrekcji), kanalizacji sanitarnej i deszczowej, osadników wód dołowych i wód w obiegu zakładów przeróbczych, zwałowisk odpadów i zwałów węgla, wyrobisk odkrywkowych oraz linii energetycznych. Podstawowe techniczno-organizacyjne działania adaptacyjne infrastruktury to:

  • projektowanie i stosownie układów retencji wód nadmiarowych na terenie zakładu wydobywczego przejmujących wody w okresie nawalnych deszczy,
  • projektowanie i stosowanie niezależnych od kanalizacji deszczowej systemów odwadniania zwałów węgla,
  • odpowiednie ukształtowanie docelowe brył obiektów lokowania odpadów wydobywczych dla ochrony skarp obiektów: układy retencji na wierzchowinie, system odprowadzania wód z poszczególnych półek technologicznych, odpowiednie ukształtowanie półek technologicznych,
  • umożliwienie odcięcia dopływu wód deszczowych do osadników wód dołowych i technologicznych z zakładów przeróbczych, celem zapewnienia niezakłóconego obiegu tych wód w trakcie nawalnych deszczy,
  • wytypowanie głównych (strategicznych) szlaków komunikacyjnych na terenie zakładu i jego skanalizowanie, zabezpieczenie przed napływem wód. Wytypowanie szlaków komunikacyjnych awaryjnych na wypadek powodzi,
  • utwardzanie nawierzchni dróg technologicznych kruszywem odpornym na rozmakanie, montaż bystrotoków na głównych trawersach i pojazdach, wytyczenie oznakowanie i wyprofilowanie głównych tras technologicznych na wierzchowinie poza obszarami spływu wód powierzchniowych w trakcie nawalnych deszczy,
  • przyjęcie nowych, bardziej rygorystycznych zasad w zakresie monitoringu sieci energetycznych, systemów ich zabezpieczeń, systemów zasilania awaryjnego.

2. Systemy monitorowania zagrożeń funkcjonujące w zakładach górniczych opierają się na systematycznej kontroli sygnałów świadczących o zbliżającym się niebezpieczeństwie (źródło informacji stanowią ogólnodostępne serwisy pogodowe oraz usługi IMGW), a także na danych historycznych odnoszących się do zdarzeń, które miały miejsce na danym obszarze górniczym. Podstawowe rodzaje systemów wspomagających zarządzanie bezpieczeństwem w zakładach górniczych obejmują:

  • systemy monitorowania stanów i przejawów zagrożeń,
  • systemy dyspozytorskie nadzoru ruchu kopalni,
  • zintegrowanie systemy monitoringu, kontroli i zarządzania zagrożeniami.

W skład systemu monitoringu wchodzą: sygnalizatory alarmowe, przenośne metanomierze alarmujące, system automatycznego pomiaru zawartości metanu lub dwutlenku węgla, automatyczna akustyczna i optyczna sygnalizacja alarmowa, a także systemy telefoniczne oraz alarmowo – rozgłoszeniowe. Za alarmowanie w zakładach górniczych odpowiada dyspozytor ruchu. Jednak w przypadku, gdy zagrożenie obejmuje obszar poza terenem zakładu górniczego i stanowi niebezpieczeństwo dla społeczności lokalnej, lub gdy posiadane przez kopalnię siły i środki ratownicze nie są wystarczające do opanowania zagrożenia, służby dyspozytorskie powiadamiają odpowiednie organy administracji publicznej.

Ponadto zakłady górnicze są włączone do funkcjonujących w Polsce systemów, które mają na celu koordynację działań ratowniczych (np. Krajowy System Ratowniczo-Gaśniczy, System Wczesnego Ostrzegania). W przypadku innych systemów (np. System Monitoringu i Osłony Kraju, System Powiadamiania Ratunkowego) zakłady górnicze korzystają z informacji generowane przez te systemy. Ponadto zgodnie z Zarządzeniem Prezesa Wyższego Urzędu Górniczego z dnia 1 marca 2013 r. w sprawie stopni alarmowych, dyrektorzy okręgowych urzędów górniczych mają obowiązek realizować zadania przewidziane do wykonania w ramach poszczególnych stopni alarmowych SWO (Alfa, Bravo, Charlie i Delta). Dyrektorzy okręgowych urzędów górniczych zostali również zobowiązani do przekazywania informacji o stanie realizacji zadań przewidzianych do wykonania w ramach wprowadzonego stopnia alarmowego oraz do zapewnienia możliwości stałego kontaktu. Podejmowane są również działania prawno-organizacyjne w zakresie współdziałania z administracją publiczną i jednostkami interwencyjno-ratowniczymi w zakresie minimalizacji wpływu negatywnych skutków zagrożeń klimatycznych na funkcjonowanie gmin górniczych.

3. W badania naukowe, związane ze zmianami klimatycznymi i adaptacją sektora górniczego powinny angażować się nie tylko jednostki naukowe, ale również same zakłady górnicze. Badania te powinny być nakierowane przede wszystkim na:

  • badanie kosztów operacyjnych usuwania skutków ekstremalnych zjawisk klimatycznych, adaptacji infrastruktury górniczej oraz kosztów związanych z opracowaniem, zorganizowaniem, wdrożeniem i kontrolą zakładowych systemów zapobiegania i reagowania w przypadku wystąpienia groźnych zjawisk klimatycznych,
  • innowacyjne technologie przeróbki i wykorzystania węgla tj. zgazowanie węgla,  wzbogacanie węgla, nowe koncepcje odwadniania mułów, odwadnianie koncentratów węglowych i odpadów, optymalizacja wykorzystania złóż, sekwestracja CO2 oraz zastosowanie zdalnych systemów sterowania i automatyzacji procesów technologicznych,
  • rozwój i doskonalenie technik monitorowania bezpieczeństwa w zakładzie i na terenie górniczym, obejmujący nowoczesne technologie wizualizacji, nowe metody oceny zagrożeń w zakładach górniczych z uwzględnieniem wpływu zjawisk atmosferycznych, nowoczesne systemy bezprzewodowej łączności ratowniczej wraz z automatyzacją przekazywania informacji o zagrożeniach,
  • określenie wpływu zmian klimatycznych na bezpieczeństwo energetyczne Polski.

4.  Zalecenia w zakresie edukacji i informacji społecznej obejmują:

  • systematyczne prowadzenie przedsięwzięć informacyjnych, czego rezultatem będzie przygotowanie społeczeństwa i osób prowadzących zakłady przemysłowe na wypadek wystąpienia klęsk żywiołowych, a w tym szkolenia, kampanie informacyjne, portale informacyjno-społecznościowe na temat potencjalnych zagrożeń klimatycznych i potencjalnych skutków kumulacji zagrożeń,
  • kształcenie specjalistów w zakresie zarządzania kryzysowego,
  • w ramach współpracy kuratoriów oświaty z jednostkami PSP, OSP i innymi jednostkami ratowniczymi, prowadzenie prelekcji/szkoleń/dodatkowych zajęć lekcyjnych w szkołach podstawowych, gimnazjalnych i ponad gimnazjalnych w zakresie postępowania w przypadku wystąpienia poszczególnych zjawisk klimatycznych w różnych sytuacjach i miejscach.

Zalecenia w zakresie odpowiedzialności administracji publicznej obejmują:

  • przygotowanie społeczności i osób prowadzących zakłady przemysłowe, a w tym zakłady górnicze, na wypadek wystąpienia groźnych zjawisk klimatycznych, np. szkolenia, portale informacyjno-społecznościowe, kampanie informacyjne, co wiąże się z działaniami podejmowanymi w zakresie edukacji i informacji społecznej,
  • doskonalenie systemów wczesnego ostrzegania w zakresie przekazywania informacji do zakładów przemysłowych,
  • uwzględnienie jednostek ratownictwa górniczego w zestawieniach potencjalnych zagrożeń ze wskazaniem podmiotu wiodącego przy ich usuwaniu oraz podmiotów współpracujących (w siatkach bezpieczeństwa),
  • weryfikację korelacji zmian klimatycznych i istniejących regulacji prawnych w odniesieniu do zakładów górniczych,
  • przegląd obowiązujących planów i procedur zarządzania kryzysowego,
  • intensyfikację międzyorganizacyjnej i międzysektorowej współpracy w zakresie zarządzania kryzysowego.

Rola przedsiębiorstw i organizacji pozarządowych w działaniach związanych z adaptacją do zmian klimatycznych powinna być rozpatrywana w aspekcie:

  • wpływu poszczególnych sektorów i jednostek samorządowych  na klimat,
  • działań adaptacyjnych poszczególnych sektorów przemysłowo-gospodarczych,
  • działań adaptacyjnych na terenie jednostek samorządowych – rozpatrując sektor górnictwa w szczególności na terenie gmin górniczych.

Rola przedsiębiorstw górniczych (spółki górnicze, kopalnie) powinna polegać na jak najlepszym przygotowaniu infrastruktury zakładowej i infrastruktury powiązanej z zakładami wydobywczymi celem zapewnienia ciągłości pracy, utrzymania produkcji i nie ponoszenia strat materialnych, zaś przedsiębiorstw towarzyszących górnictwu w zakresie adaptacji do zmian klimatu powinna polegać na:

  • uwzględnieniu podczas projektowania i wykorzystania maszyn/urządzeń/stacji górniczych wystąpienia intensywnych zjawisk pogodowych i zmian klimatycznych,
  • stałym polepszaniu właściwości kruszyw (wł. fizyko-mechaniczne) i jakości odzyskanego węgla (wyższa wartość energetyczna),
  • uwzględnieniu prowadzenia racjonalnej gospodarki wodno-ściekowej na obiektach lokowania odpadów i na terenach po górniczych,
  • prowadzeniu szkoleń dotyczących bezpieczeństwa pracy oraz reagowania na sytuacje awaryjne związane z ekstremalnymi zjawiskami pogodowymi.

Rola organizacji pozarządowych, zwłaszcza tych których domeną działania jest ekologia i ochrona środowiska, powinna być nakierowana na:

  • promowanie postaw proekologicznych związanych ze zmianami klimatycznymi oraz wskazywanie wszystkich możliwości adaptacyjnych, takich jak np. powiązanie ekologicznych i odnawialnych źródeł energii z czystymi technologiami spalania węgla,
  • na edukację na wszystkich szczeblach rozwoju szkolnego i zawodowego poprzez organizację szkoleń i warsztatów z zakresu zmian klimatycznych i sposobów adaptacji,
  • na prowadzeniu dialogu z przedsiębiorstwami, biznesem i samorządami.

 

Oprac. GIG – PIB na podstawie ekspertyz projektu KLIMADA

 

Link1 Instytu Ochrony Środowiska Ministerstwo Ochrony Środowiska