Morze Bałtyckie zagrożone zmianami klimatu

Raport Hellcom

Komisja Helsińska opublikowała raport pt. “Climate change in the Baltic Sea Area – HELCOM thematic assessment in 2013” Dokument zawiera ocenę i analizę uwzględniającą najnowsze informacje o minionych i przyszłych zmianach klimatu w rejonie Morza Bałtyckiego i wskazuje ich potencjalny wpływ na bałtycki ekosystem.

Najważniejsze wskazane w dokumencie oddziaływania zmian klimatu na poszczególne elementy ekosystemu rejonu Morza Bałtyckiego:

  • Temperatura powietrza w rejonie Morza Bałtyckiego wzrasta szybciej niż globalna temperatura powietrza. Symulacje wskazują, że w przyszłości również tak będzie – wzrost temperatury będzie większy niż globalny.
  • Temperatura powierzchni wody zwiększy się bardziej niż głębokiej wody, a to może spowodować większą stratyfikację termiczną i większą stabilność termokliny[1] w ciągu roku. Jednakże prognozowane zmiany w zasoleniu powodują niepewność tych prognoz.
  • Wzrost opadów atmosferycznych nastąpi w całym basenie Morza Bałtyckiego w zimie dla całego regionu, w lecie jedynie dla północy. Wzrost będzie też zauważalny jeśli chodzi o ekstremalne opady (z tym się wiąże zagrożenie powodziami w miastach).
  • Nie ma naukowego konsensusu jeśli chodzi o wpływ zmian klimatu na zasolenie, jednak większość symulacji wskazuje, że należy się spodziewać spadku zasolenia.
  • W zakresie wzrostu poziomu morza w XXI wieku również nie ma zgodności co do scenariuszy. W tym obszarze uwzględnić trzeba równoczesne podnoszenie się powierzchni ziemi (poglacjalne). Samo Morze Bałtyckie, jako stosunkowo płytkie nie podniesie swojego poziomu w znaczącym stopniu, natomiast w tym kontekście istotne będzie oddziaływanie poziomu wód oceanicznych.
  • Modele wskazują, że nastąpi wzrost obszarów o niskiej ilości tlenu i beztlenowych – zakłada się, że nawet ograniczenie ładunku substancji odżywczych dostarczanych do Morza Bałtyckiego zgodnie z Bałtyckim Planem Działań, jedynie ustabilizuje bałtycki ekosystem na obecnym poziomie (nie nastąpi poprawa). Jednakże, obecna wiedza na temat wpływu klimatu na stratyfikację termiczną i przyszłe warunki tlenowe jest niewystarczająca, aby formułować jednoznaczne bardziej szczegółowe konkluzje dotyczące potencjalnych zmian w warunkach tlenowych wód głębinowych czy powiązań wód pelagialnych[2] i strefy bentonicznej[3].
  • Deficyt tlenu to najważniejszy czynnik środowiskowy powodujący utratę siedlisk i zmniejszenie różnorodności biologicznej wśród bezkręgowców. Natomiast zmiany w długości trwania zakwitów glonów mogą spowodować negatywne konsekwencje dla ryb żywiących się planktonem (śledź, szprot). Zmiana zasolenia mogłaby negatywne oddziaływanie na populację dorsza. Ponadto przeławianie oraz zmniejszenie ilości wody, w której może się rozwijać ikra dorsza, spowoduje znaczące zmniejszenie ławic tej ryby w Morzu Bałtyckim. Obecnie nie ma modeli, które umożliwiłyby analizę zmian w ekosystemie uwzględniając zmiany w łańcuchach pokarmowych. Istnieje konieczność rozwijania takich modeli, które uwzględniłyby wszystkie poziomy troficzne i ich wzajemne oddziaływanie.

 

  •  Oddziaływanie człowieka na Morze Bałtyckie (w szczególności eutrofizacja i przeławianie) może spowodować, że bałtycki ekosystem będzie jeszcze bardziej wrażliwy na zmiany klimatu. Na wrażliwość wpływa także zmniejszanie się genetycznej różnorodności populacji, z różnych powodów (antropogenicznych czy środowiskowych).

 

Konkluzje i proponowane rozwiązania wskazane w dokumencie:

  • Bałtycki Plan Działań, nawet przy pełnym wdrożeniu planowanych redukcji substancji odżywczych dostarczanych do Bałtyku, nie umożliwi powrotu do stanu środowiska sprzed lat 60tych XX w. Obecnie plan działań dla Morza Bałtyckiego nie uwzględnia wpływu zmian klimatu w planie redukcji ładunków dostarczanych do Morza Bałtyckiego.
  • HELCOM powinien uwzględnić zmiany klimatu w przeglądzie Bałtyckiego Planu Działań. Powinno się zmniejszyć presję działalności człowieka, tak żeby zmniejszyć wpływ klimatu na różnorodność biologiczną (zmniejszyć ładunek substancji odżywczych dostarczanych do Morza Bałtyckiego, zmniejszyć emisję zanieczyszczeń, ograniczyć niszczenie siedlisk, hałas, łowiectwo, a także niszczenie strefy brzegowej).
  • Dla zapewnienia gatunkom i siedliskom bezpiecznego miejsca do rozwoju, kluczowa jest spójna sieć ekologiczna obszarów chronionych. Przewiduje się, że w wyniku zmian klimatycznych będzie konieczny przegląd obecnie istniejących obszarów chronionych.
  • Zmiany klimatu mogą spowodować powstawanie warunków do życia dla gatunków obcych, co będzie stanowiło kolejne zagrożenie dla gatunków rodzimych. Należy wzmocnić ochronę przed ekspansją gatunków obcych.
  • Należy również więcej uwagi poświęcić problemowi substancji niebezpiecznych, które mogą trafić do Morza Bałtyckiego.
  • Ponadto szczególnej uwagi wymagają zmiany w kwasowości wód, związane z emisją CO2 (niezbędne są badania w tym obszarze, gdyż wpływ tego procesu na wszystkie organizmy żywe jest wciąż niedostatecznie zbadany).
  • Konieczny jest też dalszy rozwój badań oraz monitoringu (zbieranie danych). Należy zastosować podejście holistyczne, uwzględniające szeroki zakres presji, które mogą wzajemnie się wzmacniać, albo niwelować swoje skutki.
  • Niepewność we wnioskach i wynikach badań powinna być jasno komunikowana, zarówno podejmującym decyzje, jak i społeczeństwu i mediom. Wiedza na temat wpływu zmian klimatu na Morze Bałtyckie powinna być regularnie weryfikowana i uaktualniana, co umożliwi korekty w prowadzonych politykach.


[1] termoklina «środkowa warstwa wód w jeziorach strefy umiarkowanej i w Bałtyku, w której temperatura wraz ze wzrostem głębokości gwałtownie się obniża»

[2] pelagial «obszar otwartych wód obfitujący w tlen»

[3] bental «dno zbiornika wodnego jako swoiste środowisko życia»

Link1 Instytu Ochrony Środowiska Ministerstwo Ochrony Środowiska