O projekcie

backbutton

Projekt KLIMADA „Opracowanie i wdrożenie strategicznego planu adaptacji dla sektorów i obszarów wrażliwych na zmiany klimatu”

Biała Księga UE z 2009 r. „Adaptacja do zmian klimatu: europejskie ramy działania” (COM 2009) stworzyła podstawy do przygotowania  kompleksowej strategii UE ułatwiającej dostosowanie gospodarki i społeczeństwa krajów członkowskich do aktualnych i oczekiwanych zmian klimatu w sposób najbardziej efektywny i ekonomicznie uzasadniony.

Biała Księga stanowi podstawę do opracowania przez państwa członkowskie UE krajowych strategicznych planów adaptacyjnych, wyznacza priorytety polityki w zakresie adaptacji do zmian klimatu oraz zaleca skoncentrowanie się na następujących obszarach:

  • Zdrowie i polityka społeczna;
  • Rolnictwo i leśnictwo;
  • Różnorodność biologiczna, ekosystemy i gospodarka wodna;
  • Obszary przybrzeżne i morskie;
  • Infrastruktura.

Zagadnienie adaptacji do zmieniających się warunków klimatycznych w ostatnich latach nabiera znaczenia ze względu na nasilenie katastrofalnych zjawisk klimatycznych i częstsze występowanie ekstremalnych zjawisk pogodowych, przyczyniających się do powstawania ogromnych strat materialnych i społecznych.

W Europie straty powodowane powodziami znacznie wzrosły w latach 90-tych XX w. i pierwszej dekadzie XXI w. Powódź w roku 1997 w Polsce i Czechach spowodowała straty oceniane na ponad 5 mld euro. W innych krajach gwałtowne powodzie również wyrządziły wielkie straty materialne: we Włoszech, Francji i Szwajcarii w 2000 r. wyniosły ponad 9 mld euro, w Niemczech, Austrii i Czechach w 2002 r. przekroczyły 17 mld euro; w Wielkiej Brytanii w lecie 2007 r. sięgnęły ponad 4 mld euro. Analizy tendencji zmian wysokości strat spowodowanych przez powodzie wykazuje, że podstawową rolę w generowaniu strat odgrywają jednak czynniki społeczne, ekonomiczne i środowiskowe, a nie tylko zmiany klimatyczne.

Pojawiające się trudności w zaopatrzeniu w wodę to drugi problem już obecnie dotyczący wielu państw członkowskich. Przyczyną tego są zarówno częściej występujące i bardziej dotkliwe susze, prowadzące także do degradacji i spadku produktywności gleb, jak również deficyt wody użytkowej utrudniający zaopatrzenie w nią sektora turystycznego, rolnictwa i gospodarki komunalnej. Upalne lato w roku 2003 spowodowało straty w rolnictwie i leśnictwie w wysokości około 10 mld euro wynikające z suszy, pożarów lasów i stresu cieplnego i doprowadziło do śmierci ok. 40 tyś. ludzi w krajach Europy Zachodniej.

Innymi niebezpiecznymi zjawiskami są silne wiatry i obfite opady mokrego śniegu lub marznącego deszczu,  szczególnie pustoszące lasy,  linie energetyczne i telekomunikacyjne, generujące koszty likwidacji skutków katastrofalnych powałów, naprawy uszkodzonej infrastruktury  oraz dodatkowego zalesiania. W lasach Szwecji około 4 mln m3 rocznie drewna jest w ten sposób niszczone, co przynosi straty rzędu 100 mln euro.

Zmiany klimatyczne w wielu rejonach górskich wpływają na warunki uprawiania turystyki narciarskiej. Niestabilność pokrywy śnieżnej i podniesienie się granicy jej zalegania, a w konsekwencji konieczność naśnieżania stoków, pociąga za sobą dodatkowe koszty, które np. we Francji w latach 1990-2004 wyniosły blisko 500 mln euro, a w Austrii około 800 mln euro w latach 1995-2003. Takie działania, podejmowane w celu rozwoju/utrzymania rentowności sektora turystycznego, stwarzają także negatywne skutki w postaci zagrożenia dla ekosystemów, dodatkowego zużycia energii i wody, oraz zwiększenia emisji CO2.

Już obecnie jest wdrażanych wiele działań adaptacyjnych, które rzadko podejmowane są jedynie w celu łagodzenia skutków zmian klimatycznych. Działania takie mają często charakter spontaniczny, wynikają z innych uwarunkowań niż dostosowanie do zmian klimatu, takich jak np. czynniki ekonomiczne, zapobieganie zjawiskom katastrofalnym (ochrona przeciwpowodziowa, wzmocnienie budowli zagrożonych silnymi wiatrami), zagospodarowaniem strefy brzegowej (ochrona klifów i obszarów depresyjnych), gospodarka przestrzenna, ochrona zdrowia czy ochrona ekosystemów. Wdrażanie takich działań nie tylko zmniejsza ryzyko związane z różnymi zagrożeniami, lecz także stwarza pole doświadczalne do wdrażania nowych działań, które mogą być wykorzystane w przyszłości do adaptacji do zmian klimatu.

Ze względu na horyzontalny charakter i wielokierunkowe konsekwencje wdrażania strategiczne plany adaptacyjne nie mogą być dokumentami autonomicznymi lecz muszą być elementem strategii i polityki gospodarczej i społecznej obowiązującej zarówno na poziomie unijnym, jak i w państwach członkowskich. Na poziomie unijnym działania adaptacyjne włączane są do polityki rolnej, gospodarki wodnej i ochrony przeciwpowodziowej, zdrowia oraz ochrony ekosystemów i gospodarki przestrzennej, a także do polityki rozwoju regionalnego, znajdując powiązanie z mechanizmami finansowymi. Na poziomie krajowym i regionalnym każda polityka (sektorowa lub regionalna) wymaga przeanalizowania pod kątem włączenia do niej działań adaptacyjnych w sposób najbardziej efektywny.

Konieczność opracowania Strategicznego Planu Adaptacyjnego (SPA 2020) wynika ze stanowiska Rządu przyjętego w dniu 3 lipca 2009 r. przez Komitet Europejski Rady Ministrów jako wypełnienie postanowień Białej Księgi ws. adaptacji do zmian klimatu, która to Księga nakreśla ramy i ukierunkowuje przygotowanie Europy do skuteczniejszego reagowania na skutki zmian klimatu na poziomie UE i krajów członkowskich..

Stanowisko Rządu w sprawie adaptacji do zmian klimatu stwierdza:

„W Polsce w związku ze zmianami klimatu można się spodziewać intensyfikacji powodzi zarówno na rzekach nizinnych, jak i rzekach górskich, oraz długotrwałe susze związane z niedoborem wód. Także wzrost poziomu Bałtyku stanowi m.in. zagrożenie dla infrastruktury technicznej portów, obszarów depresyjnych, spowoduje wzmożenie erozji wybrzeży oraz istotne zmiany ekosystemów morskich i strefy brzegowej. Nasilą się również już obserwowane ekstremalne zjawiska pogodowe, takie jak fale upałów, trąby powietrzne, nawałnice.

Z tego względu w Polsce na szczeblu rządowym należy opracować strategiczny plan działań na rzecz adaptacji w sektorach, uwzględniając ocenę podatności sektorów na zmiany klimatu oraz biorąc pod uwagę analizę kosztów i korzyści możliwych działań adaptacyjnych. Na tej podstawie należy uzupełnić istniejące strategie społeczno-gospodarcze na poziomie kraju, jak i poszczególnych sektorów gospodarczych. Istotną rolę powinna odgrywać wymiana informacji o wdrażanych przedsięwzięciach i zwiększanie świadomości społeczeństwa na temat potencjalnych konsekwencji zmian klimatu i możliwych indywidualnych działań oraz postępowania w przypadku wystąpienia ekstremalnych zjawisk pogodowych. Na szczeblu lokalnym szczególną uwagę należy skierować na oszczędzanie wody i jej gromadzenie w okresie opadów oraz właściwe planowanie przestrzenne.”

Za koordynacje prac nad strategicznym planem adaptacji sektorów i obszarów do zmian klimatu odpowiedzialny jest Minister Środowiska i z Jego polecenia Instytut Ochrony Środowiska-Państwowy Instytut Badawczy od września 2011 r. realizuje projekt pt. „Opracowanie i wdrożenie strategicznego planu adaptacji dla sektorów i obszarów wrażliwych na zmiany klimatu” o akronimie  KLIMADA.  Realizacja projektu zakończy się w roku 2013. Rezultaty tego projektu stanowić będą  podstawę do przygotowania strategicznego planu adaptacji kraju w dwóch perspektywach czasowych – do 2030 r. i dla okresu 2070 – 2100.

Głównym celem strategicznego planu adaptacji jest zwiększenie odporności gospodarki i społeczeństwa na oczekiwane zmiany klimatu w ostatnich dekadach XXI w. Cel ten zamierza się osiągnąć poprzez realizację następujących celów cząstkowych stanowiących podstawę strategii adaptacyjnej:

  1. Ocenę oczekiwanych zmian klimatu w Polsce,
  2. Ocenę wpływu zmian klimatu i wrażliwości społeczeństwa i gospodarki na te zmiany,
  3. Zdefiniowanie niezbędnych działań adaptacyjnych różnych dziedzin gospodarki i życia społecznego do zmieniających się warunków klimatycznych z oszacowaniem niezbędnych kosztów,
  4. Włączenie zagadnień adaptacji do zmian klimatu do polityki społeczno-gospodarczej państwa,
  5. Zwiększenie świadomości decydentów różnych szczebli o zagrożeniach związanych z wpływem klimatu.

Przygotowanie strategicznego planu adaptacji zostało podzielone na dwa etapy. Etap pierwszy, którego zakończenie przewidywane jest w I kwartale 2013 r. obejmuje okres do roku 2030, drugi – obejmujący okres 2070-2100 – do końca 2013 r. W realizacji projektu KLIMADA uczestniczy 14 zespołów eksperckich z następujących dziedzin: klimat Polski, scenariusze zmian klimatu, zasoby i gospodarka wodna, rolnictwo, różnorodność biologiczna i Natura 2000, leśnictwo, strefa wybrzeża, zdrowie, transport, budownictwo, turystyka, gospodarka przestrzenna i społeczności lokalne.

Strategiczny plan adaptacji opiera się na założeniu, że zmiany klimatu są procesem długotrwałym, a ich wpływ na życie społeczne i gospodarcze będzie coraz wyraźniejszy. Ocena przyszłych warunków klimatycznych wykazała, że proces ocieplenia ma już miejsce i będzie dalej postępować, jednak wyraźnych zmian klimatu, które mogą utrudniać rozwój kraju należy oczekiwać w drugiej połowie XXI w. Jednak aby uniknąć w przyszłości kumulacji kosztów niezbędnych działań adaptacyjnych, ich wdrażane powinno rozpocząć się już teraz i być rozłożone w czasie.
Jak wynika z opracowanych scenariuszy, do końca bieżącego stulecia można oczekiwać, że średnia roczna wartość temperatury powietrza podniesie się o ok. 3oC, liczba dni z temperaturą minimalną niższą od 0oC spadnie o połowę,  a liczba dni z temperatura maksymalną wyższą od 25oC – podwoi się. Okres wegetacyjny wydłuży się o ok. 40 dni. Sumy opadów nie wykazują istotnej tendencji zmian, natomiast zwiększą się maksymalne opady dobowe o ok. 30% z jednoczesnymi dłuższymi okresami bezopadowymi sprzyjającymi rozwojowi suszy.

W przypadku Polski główne zagrożenia obejmują: zmiany bilansu wodnego, w tym zwłaszcza zwiększenie zmienności opadów, spadek plonowania niektórych roślin uprawnych oraz wydłużenie okresu wegetacji chwastów i rozwój populacji szkodników, zmniejszenie różnorodności biologicznej, zwiększenie częstotliwości występowania ekstremalnych zjawisk pogodowych, w tym powodzi, susz i huraganów. Dodatkowe wyzwania pojawią się także przed systemem ochrony zdrowia w konsekwencji większego narażenia populacji na skutki ekstremalnych zjawisk pogodowych oraz na choroby do tej pory nie występujące w naszej strefie klimatycznej.

W przeciwieństwie do procesu ograniczania skali zmian klimatu poprzez redukcję emisji gazów cieplarnianych o wymiarze globalnym, proces adaptacji jest w znacznym stopniu uzależniony od warunków lokalnych, dlatego koniecznym warunkiem skuteczności strategii adaptacyjnej będzie uwzględnienie miejscowej specyfiki. Z tego względu kluczową rolę w tworzeniu podstaw adaptacji odgrywają samorządy lokalne i grupy społeczne, w tym m.in. organizacje pozarządowe. Na szczeblu lokalnym szczególną uwagę należy skierować na działania związane z oszczędzaniem zasobów wody i jej gromadzeniem, stworzeniem warunków dla zabezpieczenia życia ludności i ich mienia przed huraganami oraz dążeniem do maksymalnego ograniczenia negatywnego skutków powodzi. Natomiast rolą administracji państwowej jest stworzenie podstaw prawnych, organizacyjnych i materialnych dla takich działań, a także utworzenie systemu monitoringu zmian klimatu, zagrożeń, działań adaptacyjnych oraz systemu wymiany informacji.

Współpraca z sektorem prywatnym powinna dotyczyć działań adaptacyjnych o charakterze technicznym i edukacyjnym, w które w sposób bezpośredni powinny się angażować prywatne przedsiębiorstwa. Należy stwarzać warunki sprzyjające do partnerstwa publiczno-prywatnego, które pozwoli dzielić ponoszone ryzyko i koszty związane z adaptacją do skutków zmian klimatu.

Kierownicy zespołów  realizacyjnych projektu KLIMADA:

Koordynacja:
Prof. dr hab. Maciej Sadowski IOŚ-PIB

Klimat współczesny
Dr hab. Halina Lorenc IMGW-PIB

Scenariusze klimatyczne
Dr Małgorzata Liszewska ICM UW

Zasoby i gospodarka wodna
Dr inż.Marzena Osuch  IGeof PAN
Prof. dr hab.inż. Janusz Kindler PW

Rolnictwo
Dr inż. Jerzy Kozyra  IUNG-PIB

Leśnictwo
Prof. dr hab. inż. Kazimierz Rykowski IBL

Strefa wybrzeża
Dr hab. inż. Grzegorz Różyński  IBW PAN

Różnorodność biologiczna
Prof. dr hab. Piotr Tryjanowski  UP Poznań

Budownictwo
Dr hab. inż. Barbara Rymsza ITB

Transport
Dr hab.inż. Barbara Rymsza IBDiM

Energetyka
Prof. dr inż. Janusz Lewandowski PW

Górnictwo
Dr inż. Paweł Olszewski GIG-PIB

Gospodarka przestrzenna, w tym obszary miejskie
Prof. dr hab. Marek Degórski IGiPZ PAN
Dr Bożena Degórska

Zdrowie
Prof. dr hab. Krzysztof Błażejczyk IGiPZ PAN

Turystyka
Mgr Magdalena Głogowska IOŚ-PIB

Link1 Instytu Ochrony Środowiska Ministerstwo Ochrony Środowiska